‘मास्टर्नी’ गीत : लोकप्रियताको दौडमा हामीले कुन सामाजिक मूल्यलाई बलियो बनाइरहेका छौँ ?

 ‘मास्टर्नी’ गीत : मनोरञ्जनको नाममा बदलिँदो सामाजिक दृष्टिकोणको प्रश्न

कलालाई स्वतन्त्रता चाहिन्छ, तर स्वतन्त्रता जिम्मेवारीविहीन हुन सक्दैन। मनोरञ्जन आवश्यक छ, तर मनोरञ्जनले समाजका सम्मानित पात्रहरूको गरिमा र नयाँ पुस्ताको चेतनालाई पनि ध्यान दिनुपर्छ। किनकि गीत केही मिनेटको मनोरञ्जन हुन सक्छ, तर त्यसले निर्माण गर्ने सामाजिक धारणा वर्षौँसम्म रहन सक्छ।

यही सन्दर्भमा एउटा प्रश्न उठ्छ—

लोकप्रियताको दौडमा हामीले कुन सामाजिक मूल्यलाई बलियो बनाइरहेका छौँ ?

गीत–संगीत मानव जीवनको अभिन्न हिस्सा हो। यसले भावना व्यक्त गर्छ, संस्कृतिको संरक्षण गर्छ र शिक्षण–सिकाइलाई समेत प्रभावकारी बनाउँछ। संगीतले मानिसको चेतन मन मात्र होइन, अवचेतन मनलाई समेत प्रभावित गर्छ। त्यसैले बालबालिका र नयाँ पुस्ताले ग्रहण गर्ने सामग्रीप्रति समाज सचेत हुन आवश्यक छ।

प्राचीन दार्शनिक प्लेटोले पनि शिक्षामा संगीतको महत्वपूर्ण भूमिका रहेको बताएका थिए। उनका अनुसार संगीतले मानिसको चरित्र, भावना र नैतिक चेतनामा प्रभाव पार्न सक्छ। आधुनिक मनोवैज्ञानिक अल्बर्ट बान्डुराको सामाजिक सिकाइ सिद्धान्तले पनि मानिसले अरूको व्यवहार हेरेर, सुनेर र अनुकरण गरेर सिक्ने बताउँछ। विशेष गरी बालबालिकाले आफूले मन पराएका पात्र र लोकप्रिय सामग्रीबाट धेरै कुरा ग्रहण गर्छन्।

यसैले गीत केवल धुन र शब्दको संयोजन मात्र होइन; यो विचार, छवि र मूल्य निर्माण गर्ने माध्यम पनि हो।

‘मास्टर्नी’ शब्दको सामाजिक अर्थ

नेपाली समाजमा ‘मास्टर्नी’ शब्दको आफ्नै सांस्कृतिक अर्थ छ। यो केवल महिला शिक्षकको परिचय दिने शब्द होइन, यो सम्मानको सम्बोधन हो। विगतदेखि नै गाउँघरमा महिला शिक्षकलाई ‘मास्टर्नी’ भनेर सम्बोधन गर्दा त्यसमा आदर, विश्वास र अपेक्षा मिसिएको हुन्छ।

एउटा महिला शिक्षक भनेको केवल विद्यालयमा पढाउने व्यक्ति मात्र होइन, धेरै बालबालिकाको भविष्य निर्माण गर्ने मार्गदर्शक पनि हो। उनको हातमा केवल पाठ्यपुस्तक हुँदैन, एउटा पुस्ताको ज्ञान, चरित्र र चेतना निर्माण गर्ने जिम्मेवारी पनि हुन्छ।

त्यसैले जब यही सम्मानित शब्दलाई लिएर कुनै गीत सिर्जना हुन्छ, त्यसले सामान्य पात्रभन्दा बढी सामाजिक अर्थ बोकेको हुन्छ।

दुर्गेश थापाको ‘मास्टर्नी’ गीत र उठेका प्रश्न

दुर्गेश थापाको ‘मास्टर्नी’ गीत, जसमा प्रियंका कार्की लगायत कलाकारको प्रस्तुति रहेको छ, सार्वजनिक भएपछि यसले पनि बहस जन्माएको छ। केहीले यसलाई मनोरञ्जन, अभिनय र लोकप्रिय संस्कृतिको एउटा हिस्सा मानेका छन् भने केहीले महिला शिक्षकको सामाजिक छवि र पेशागत गरिमाको कोणबाट प्रश्न उठाएका छन्।

कला समाजको प्रतिबिम्ब हो। कलाकारले समाजका विविध पक्षलाई प्रस्तुत गर्ने स्वतन्त्रता राख्छन्। प्रेम, सम्बन्ध, कमजोरी, विकृति र यथार्थलाई कलाले अभिव्यक्त गर्न सक्छ। तर यहाँ एउटा कुरा सम्झनुपर्ने हुन्छ—

आख्यान र गीत एउटै कुरा होइनन्।

एउटा आख्यानमा पात्र, परिवेश र कथावस्तुको विस्तार हुन्छ। पाठकले पात्रको मनोविज्ञान, परिस्थितिको जटिलता र लेखकको उद्देश्य बुझ्ने अवसर पाउँछ। तर लोकप्रिय गीत छोटो समयमा ठूलो जनसमुदायमा पुग्छ। त्यसमा प्रयोग भएका शब्द, दृश्य र पात्रहरू धेरै पटक मूल सन्दर्भभन्दा अलग भएर पनि ग्रहण गरिन्छन्।

यही कारणले लोकप्रिय गीतको प्रभाव अझ व्यापक हुन सक्छ।

जब समाजले सम्मान दिएको पात्रलाई प्रस्तुत गरिन्छ, प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हुन्छ—

के त्यो पात्रलाई केवल मनोरञ्जन, आकर्षण वा सम्बन्धको कोणबाट प्रस्तुत गरिएको छ, कि उसको वास्तविक सामाजिक भूमिका र गरिमालाई पनि स्थान दिइएको छ ?

महिला शिक्षकको जीवन बाहिरबाट हेर्दा जति सरल देखिन्छ, वास्तवमा त्यति नै संघर्षपूर्ण हुन्छ। बिहानदेखि घरपरिवारको जिम्मेवारी सम्हाल्दै, विद्यालयमा सयौँ विद्यार्थीको भविष्यसँग जोडिएर काम गर्ने महिला शिक्षकहरू हाम्रो समाजका मौन अभियन्ता हुन्।

उनीहरूको पहिचान केवल सौन्दर्य, प्रेम वा व्यक्तिगत सम्बन्धमा सीमित छैन। उनीहरूको वास्तविक परिचय ज्ञान, जिम्मेवारी, नेतृत्व र सामाजिक योगदान हो।

बालमन र लोकप्रिय सामग्रीको प्रभाव

कुनै वयस्क दर्शकले गीतभित्रको व्यङ्ग्य, अभिनय वा काल्पनिक पक्षलाई बुझ्न सक्छ। तर विद्यालय उमेरका बालबालिकाले त्यही सामग्रीलाई फरक ढंगले ग्रहण गर्न सक्छन्। उनीहरूका लागि गीतका पात्रहरू आदर्श, अनुकरणीय वा सामान्य सामाजिक व्यवहारका उदाहरण बन्न सक्छन्।

त्यसैले प्रश्न एउटा गीत राम्रो वा नराम्रो भन्ने मात्र होइन। प्रश्न यो पनि हो—

यसले नयाँ पुस्ताको सोचमा कस्तो प्रभाव पारिरहेको छ ?

आज बालबालिका सामाजिक सञ्जालको संसारमा हुर्किरहेका छन्। युट्युब, टिकटक र अन्य डिजिटल माध्यमले संसारलाई उनीहरूको हातमा ल्याइदिएको छ। तर यही सहज पहुँचले एउटा चुनौती पनि थपेको छ—सबै सामग्री सबै उमेरका लागि उपयुक्त हुँदैनन्।

उमेरअनुसार सामग्री वर्गीकरणको आवश्यकता

विश्वका धेरै देशमा चलचित्र, सिरिज, भिडियो गेम र डिजिटल सामग्रीलाई उमेरअनुसार वर्गीकरण गर्ने अभ्यास छ। यसको उद्देश्य सिर्जना रोक्नु होइन, दर्शकलाई सचेत बनाउनु र बालबालिकालाई उमेरअनुसार उपयुक्त सामग्रीमा पहुँच सुनिश्चित गर्नु हो।

नेपालमा पनि डिजिटल सामग्रीको बढ्दो प्रभावसँगै गीत, म्युजिक भिडियो र अन्य सामग्रीका लागि उमेर वर्गीकरण, सामग्री चेतावनी र अभिभावकीय सचेतनाबारे गम्भीर बहस आवश्यक छ।

बालबालिकालाई सामाजिक सञ्जालबाट पूर्ण रूपमा अलग राख्न सम्भव छैन। तर उनीहरूलाई सामग्री बुझ्ने आलोचनात्मक क्षमता विकास गराउन सकिन्छ। यसमा अभिभावक, शिक्षक, सञ्चार माध्यम र सिर्जनाकर्ता सबैको भूमिका हुन्छ।

सिर्जनाकर्मी र नियमन निकायमाथिको प्रश्न

यस्ता बहस उठ्दा सिर्जनाकर्मीको जिम्मेवारी र राज्यको भूमिकालाई पनि हेर्नुपर्छ।

कलाकारको स्वतन्त्रता लोकतान्त्रिक समाजको आधार हो। तर ठूलो पहुँच भएका सामग्री निर्माण गर्दा सिर्जनाकर्मीले आफ्नो सिर्जनाले समाजमा पार्ने प्रभावबारे पनि सोच्नुपर्छ।

अर्कोतर्फ, राज्यको नियमन प्रणाली पनि समयअनुसार परिमार्जित हुन आवश्यक छ। परम्परागत सेन्सर प्रणाली मात्र पर्याप्त नहुन सक्छ। डिजिटल युगमा सामग्री नियन्त्रणभन्दा पनि उमेर वर्गीकरण, स्पष्ट चेतावनी र डिजिटल साक्षरता बढी प्रभावकारी उपाय हुन सक्छन्।

प्रश्न यो होइन कि सिर्जना रोक्ने कि नरोक्ने। प्रश्न हो—

के हाम्रो समाज सिर्जनाको स्वतन्त्रता र बालमनको सुरक्षाबीच सन्तुलन कायम गर्न तयार छ ?

अन्तिम प्रश्न

‘मास्टर्नी’ गीतको बहस एउटा गीतको बहसभन्दा ठूलो हो। यो हाम्रो समाजले महिला शिक्षकलाई कसरी हेर्छ भन्ने प्रश्नसँग जोडिएको छ। यो डिजिटल युगमा सिर्जना, प्रसारण र उपभोगको जिम्मेवारीसँग जोडिएको प्रश्न हो।

कला स्वतन्त्र हुनुपर्छ, तर संवेदनशील पनि। मनोरञ्जन आवश्यक छ, तर मनोरञ्जनले समाजका सम्मानित पात्रहरूको गरिमा र नयाँ पुस्ताको चेतनालाई पनि ध्यान दिनुपर्छ।

किनकि एउटा गीत केही मिनेटको मनोरञ्जन हुन सक्छ, तर त्यसले निर्माण गर्ने सामाजिक धारणा र सांस्कृतिक प्रभाव धेरै लामो समयसम्म रहन सक्छ।